Chương 3 / 22
Chiếc xe lam
Nhưng trước mùa hè quả dứa ấy nhiều năm, khi tôi mới tám tuổi, ba mẹ tôi đi Nam. Phải kể lùi lại, vì không kể thì không hiểu được vì sao hai đứa trẻ có cả ngày cho bảy con bò.
Trước đó, trong trí nhớ chắp vá của một đứa trẻ, tôi còn giữ được vài mảnh về những ngày cả nhà còn đủ. Chiều chiều ba tôi vác rựa vào rừng tràm chặt củi, bó lại chở ra chợ bán. Mẹ tôi thì xuống cái hồ lớn trong làng bắt cá, về đến nhà ống quần còn dính đầy bùn. Những ngày nắng, ba mẹ đi đào rốt rốt, một loại củ mọc hoang trên đồi cát mà người ta mua về làm thuốc trị cảm. Đào một ngày được năm, mười ngàn, không nhiều, nhưng tối về bao giờ ba cũng mua một lốc rau câu, những cái cốc nhỏ bằng ngón tay đủ màu, cho tôi và ông bà. Tôi ngồi ở hiên, bóc từng cái, ăn chậm nhất có thể. Với một đứa trẻ ở làng tôi hồi ấy, hai cái rau câu là cả một ngày vui.
Có một chiều tôi đi theo mẹ xuống hồ. Mẹ không cho, hồ có ma da, nhưng tôi khóc nên mẹ cho, với điều kiện ngồi trên bờ. Mẹ xắn quần lên quá gối, lội xuống chỗ nước ngang bụng, cầm cái nơm tre, đi chậm, chân dò dưới bùn. Tôi ngồi trên bờ cát ôm gối nhìn. Lâu lắm. Mặt nước im, chỉ có mẹ đi, và chuồn chuồn đậu trên mấy cọng cỏ lác. Rồi mẹ úp nơm xuống nhanh như chớp, thò tay vào, lôi ra một con cá rô to bằng bàn tay, giơ lên cho tôi thấy, cười. Mẹ ít cười. Cái cười ấy tôi nhớ, răng trắng trên khuôn mặt đen, nước chảy dọc cánh tay. Mẹ nói: “Tối nay có cá rô kho.” Chiều đó mẹ bắt được bốn con. Tối, mẹ kho với nghệ, cả nhà ăn, mẹ gắp cho tôi miếng ít xương nhất, mẹ ăn con nhỏ nhất, y như bà tôi. Tôi lớn lên tưởng đàn bà nhà tôi thích ăn cá nhỏ.
Nhưng củi và cá và rốt rốt không nuôi được năm miệng ăn. Đất này không giữ được ai có sức. Đã mấy năm rồi, người trong xã cứ lần lượt rời đi. Quê tôi có câu trời sinh voi sinh cỏ, ý để chỉ là tự nhiên luôn cung cấp cho người ta con đường sống. Tôi nghĩ câu nói này đúng theo nghĩa của nó, tiếc rằng con người thì lại không ăn được cỏ.
Vậy là ai cũng phải tìm con đường sống cho riêng mình. Lúc đầu là vài người đi. Dân còn xì xào nhau việc quê cha đất tổ mà bỏ làng đi, nhưng sau vài năm đi làm xa thì khi trở về lại thấy người mập mạp ra, lại có tiền xây nhà. Mà cái làng của tôi thì nó nhỏ lắm, chuyện xấu chuyện tốt gì về nhà ai cả làng đều biết cả. Ai cũng đói, ai cũng cần tiền thế là người này hỏi người kia, người này xin người kia đi cùng, từ một hai người rồi dần dần chục người và rồi cả làng dắt nhau đi. Ai may thì xin được vào xí nghiệp làm công nhân. Phụ nữ thì đi giúp việc nhà. Ai không xin được việc thì làm phu hồ, bốc vác. Làng cứ thế vắng dần, đến lúc chỉ còn người già và trẻ con, và những ngôi nhà đóng cửa im ỉm cả năm chỉ mở một lần vào Tết.
Đến lượt nhà tôi.
Tôi không nhớ ba mẹ bàn chuyện đó với ông bà lúc nào, có lẽ là lúc tôi đã ngủ. Tôi chỉ nhớ một buổi sáng bà tôi nấu một nồi cơm trắng. Không phải cơm khoai. Cơm trắng, gạo không, nấu đầy nồi, bốc hơi thơm cả gian bếp. Ở nhà tôi ít khi có dịp một nồi mà chỉ có cơm không. Ít thì cũng vài miếng khoai hoặc mấy củ sắn. Nồi đầy cơm trắng chỉ có vào đám giỗ lớn mà thôi. Hôm nay là một ngày thật lạ, tôi ngồi xuống mâm mà chưa hiểu hôm nay là ngày gì.
Rồi tôi thấy bà xới cơm vào cái hộp nhôm, xới đầy, nén chặt, rồi gắp hai con cá kho hôm trước bỏ lên trên. Hai con nguyên. Cái hộp nhôm ấy chỉ dùng khi ai trong nhà phải đi làm trong rừng xa hay đi đâu không về ăn được, mà thường trong hộp chỉ có khoai với muối mè, hiếm lắm mới có nửa con cá. Bà bỏ hai con, tay bà hơi run.
Ba tôi mặc bộ đồ công nhân cao su màu xanh đã bạc mà cô Đẹp, chị của ba, gửi từ trong Nam ra. Bộ đồ dính mủ đen từng vệt, nhưng đó là bộ đồ tốt nhất ba có. Mẹ tôi cũng một bộ như vậy, rộng thùng thình. Mẹ gầy, tóc dài búi sau, da đen như mọi người đàn bà xứ này. Ba đeo cái ba lô bộ đội cũ. Mẹ cầm cái làn đi chợ. Đồ đạc của hai người đi vào một miền đất mới chỉ có bấy nhiêu.
Ông tôi thắp ba cây nhang lên bàn thờ. Ông đứng lâu, hai tay chắp trước ngực một hồi lâu. Có lẽ ông đang cầu mong một điều gì đó, tôi không biết nữa. Ông vốn là người ít nói, nhất là những lúc thờ tự này ông cũng rất trang nghiêm, nhưng tôi để ý là nay ông khấn lâu hơn mọi khi. Ba mẹ tôi cũng lần lượt thắp nén nhang. Xong ba sờ đầu tôi và nhìn tôi, tôi không biết trong lúc đó ba nghĩ gì nhưng nó làm cho tôi có một cảm giác rất lạ. Ít khi ba tôi nhìn thẳng vào mắt tôi như vậy.
Rồi cả nhà đi ra quốc lộ. Ông bà dắt tôi, ba mẹ đi trước. Đường từ nhà ra quốc lộ là đường cát, đi chân không lún đến mắt cá, hơn hai cây số. Trên quốc lộ có một chiếc xe lam đợi sẵn, trong xe đã ngồi mấy người trong xã cũng đi Nam, ai cũng túi xách ba lô như ba mẹ tôi. Ba ôm ông, ôm bà, nói gì đó với ông mà tôi không nghe rõ. Mẹ ngồi xuống ôm tôi. Mẹ ôm chặt, mặt mẹ ướt, mẹ dặn tôi ở nhà nghe lời ông bà, phụ ông bà, học cho giỏi. Tôi thấy mẹ khóc thì cũng khóc, không hiểu vì sao, chỉ biết là mẹ khóc thì phải khóc theo.
Rồi mẹ buông tay. Chiếc xe lam ì ạch nổ máy, khói đen phụt ra sau, và nó đi. Tôi đứng giữa ông và bà nhìn theo. Trong xe có hai cái đầu quay lại. Xe mỗi lúc một xa, một xa, rồi khuất sau khúc cua, chỉ còn tiếng máy vọng lại một lúc nữa rồi cũng tắt.
Tôi ghét chiếc xe lam ấy từ hôm đó.
Tám tuổi là cái tuổi người ta cần ba mẹ ở cạnh nhất, nhưng tôi không biết điều đó. Tôi chỉ biết là những lúc được điểm mười, những lúc bị sốt nằm trong buồng, tôi chỉ có ông bà. Có khi tôi giận. Giận ba mẹ bỏ tôi mà đi. Tối nằm cạnh bà, tôi hỏi:
– Ba mẹ con đi đâu vậy bà?
– Ba mẹ đi làm ăn xa, kiếm tiền mua áo quần mới cho con nè.
– Con không cần áo quần mới. Con cần ba mẹ ở với con thôi.
– Ngoan nào. Cháu ngoan thì mấy bữa nữa ba mẹ về.
– Thật là mấy bữa nữa về hả bà?
– Ừ, mấy bữa nữa. Ngủ đi.
Bà tôi nói dối để dỗ cháu, như tất cả các bà trên đời. Nhưng tôi tin. Và cái tin ấy làm tôi chờ. Ngày nào chăn bò tôi cũng nhìn về phía con đường ra quốc lộ, nơi chiếc xe lam đã chở ba mẹ đi, và biết đâu nó lại chở ba mẹ về. Chiều xuống, tôi dắt bò về chuồng rồi chạy xuống cây cầu ván trước nhà, ngồi đó. Con Đen chạy theo, ngồi xuống cạnh tôi, hai đứa nhìn ra đường.
– Này Đen, ba mẹ sắp về rồi đó Đen nhỉ?
Con Đen không trả lời, nó chỉ nằm đó, cằm gác lên hai chân trước. Ngày nào cũng vậy. “Mấy bữa nữa” của bà kéo dài thành tháng. Tôi dần thôi hỏi bà, thôi hỏi con Đen. Nhưng mỗi chiều vẫn có một thằng bé và một con chó gầy ngồi trên cây cầu gỗ mục, không đợi gì cả, chỉ ngồi đó nhìn dòng nước dưới mương trôi đi lặng lờ.