Chương 2 / 22
Mùa hè
Mùa hè là lúc tôi sung sướng nhất. Không phải vì được nghỉ học, mà vì được đi cả ngày với bảy con bò và Vân, có hôm chúng tôi còn xin mang cơm ở lại nguyên trưa trên đồi.
Sáng sớm ăn với ông bà xong, tôi ra chuồng tháo dây bò. Con Đen đã đợi sẵn ở ngoài, đuôi ngoáy tít. Đường ra chuồng đi qua hai cái hồ, sương còn đọng trên lá chuối, đám ngan chưa được thả nên kêu inh ỏi trong lồng tre. Tôi dắt bò lên đến mép đồi thì mặt trời vừa nhô khỏi ngọn tràm to bên lưng đồi. Nhà không có đồng hồ, nhưng cây tràm ấy là đồng hồ của tôi: nắng chạm ngọn là sáu giờ, và cứ sáu giờ là từ phía con mương, Vân dắt ba con bò đi lên.
Lớn lên, nhiều lúc tôi cố nhớ hồi đó Vân mặc áo gì, màu gì hay hồi đó Vân như nào nhưng không tài nào tôi nhớ nổi. Trẻ con xóm cát chỉ mặc đồ của ai cho, hay của anh chị họ mặc không vừa để lại, đứa nào cũng như nhau, áo rộng thùng thình, quần ống cao ống thấp. Mà thấy được nhau đã là mừng rồi, ai để ý áo màu gì. Thứ tôi nhớ là cái dáng nhỏ đi trong nắng sớm với trên tay là mấy cuốn sách bài tập hoặc là mấy cái dây để bó củi vào buổi trưa.
Gặp tôi Vân cười và thường câu đầu tiên sẽ là:
– Bữa nay mình đi ra hay đi vào, anh?
Đấy là câu hỏi quan trọng nhất trong ngày. Đi ra hay đi vào đó là việc xác định xem hôm nay chúng tôi sẽ cho bò ăn ở đâu. Đi ra là ra phía xóm ngoài, cỏ ở đó nhiều và tốt, bò ăn siêng còn nhặt được ít củi, lại có mấy bãi móc ngon. Nhưng đi ra thì phải gặp đám chăn bò xóm ngoài, mà tôi không ưa chúng nó, vì chúng nó hay chọc Vân. Đi vào là vào sâu trong đồi, cỏ ít, mùa hè cỏ tranh khô gần hết, nhưng có mấy bãi sim chín và có thể gặp thằng Hoàng với con Tấm con chú Tư, hai đứa cùng phe với chúng tôi.
Cái nào cũng có được có mất. Công việc chính của những người đi chăn bò là bò có no hay không, nhưng thường đám trẻ con chúng tôi không hỏi nhau câu đó, thay vì vậy chúng tôi hỏi nhau hôm ấy thèm sim hay thèm móc. Có hôm sáng đi vào ăn sim, trưa lại đuổi bò ra ăn móc, bò đi mỏi chân mà chúng tôi thì no. Bây giờ nghĩ lại, bảy con bò ấy đúng là chịu đựng mấy đứa trẻ này nhiều. Tụi nó mà nói được chắc nó cũng sẽ biện minh là tụi nó đi ăn khoai sắn nhà người khác cũng có lý do chính đáng. Nhưng hên là tụi nó không biết nói.
Chỗ chúng tôi có mấy cây tên rất lạ, sim, móc và mù tru. Người ở nơi khác có lẽ chưa từng nghe cây móc. Đó là loại cây nhỏ mọc hoang ở sườn đồi, cao đến ngang bụng đứa trẻ, lá to bè, quả chín thì đen tím, ăn vào răng và lưỡi xanh lè cả buổi. Ở quê tôi cây móc không có gì bỏ đi: lá cắt về lót chuồng cho bò nằm, cây nào cao thẳng thì chặt về cột lại làm phên chắn chuồng. Còn quả thì để cho lũ trẻ chăn bò. Cây sim thì nhiều người biết hơn, mọc dày trên cát, hoa tím nhạt, quả chín ngọt lịm. Có người hái sim về bán ở chợ thị trấn, tôi thấy hồi bà dắt đi chợ, mấy cô ngồi trước một thúng sim chín căng. Nhưng ở làng tôi không ai mua sim. Hai trăm đồng hồi đó đã là số tiền lớn, mà thèm sim thì chỉ cần chạy ra sau nhà nửa tiếng là có nguyên một mũ rồi.
– Anh, chỗ này nè. Nhiều lắm!
Vân là đứa tìm ra bãi móc chín trước, lần nào cũng vậy. Nó có mắt tinh hơn tôi, hay là nó chịu nhìn hơn tôi. Nhưng khác với mấy đứa khác trong xóm, thấy gì ngon là lủi vào ăn một mình, Vân bao giờ cũng gọi tôi và mấy đứa em tới trước rồi mới hái. Mấy quả to nhất nó đưa cho tôi, tôi cầm ăn tự nhiên như đó là lẽ đương nhiên, và hồi đó tôi tưởng đúng là lẽ đương nhiên thật. Lớn lên rồi mới biết là nên nhường con gái hoặc phụ nữ trước, nhưng lúc đó ngoại trừ mấy đứa tôi ghét ra thì cơ bản là ai tôi cũng đối xử bình đẳng, nhất là Vân.
Ăn xong hai đứa lại bày trò. Vân nghĩ ra trò sơn móng tay bằng quả móc, bôi cái nước tím đen lên mười đầu ngón tay rồi giơ ra nắng ngắm. Tôi thì thích ngắt lá móc cuốn thành kèn thổi te te cho bò giật mình. Con Đen chạy quanh đám sim sủa mấy con chim. Bò cúi đầu nhai cỏ, gió Lào thổi qua đồi rào rào, và mặt trời cứ thế đi từ ngọn tràm này qua ngọn tràm khác.
Ở quê tôi, đi chăn bò về mà tay không là có lỗi. Phải có một bó củi. Củi để nấu cơm, nấu cám, và để mùa đông sưởi. Nên chiều nào hai đứa tôi cũng dắt bò vào mé rừng tràm để nhặt củi.
Nhặt củi có hai cách. Cách của tôi là trèo. Tôi leo lên những cây tràm cao như những con vượn từ nhánh này sang cây khác. Quê tôi xưa trừ mấy cây gỗ thẳng làm nhà ra thì mấy cây tràm không có giá trị về kinh tế nhiều nên mọc nhiều lắm. Tôi cứ thế bẻ mấy cành khô to bằng cổ tay, vứt xuống rào rào, và cảm thấy mình như một người lớn đang làm một việc lớn. Cách của Vân là ở dưới. Nó cần mẫn đi quanh gốc, nhặt những cành nhỏ đã rụng, cành nào cũng bằng cái đũa, gom lại bó bằng dây rừng. Lần nào chúng tôi cũng thi xem đứa nào được nhiều.
– Này, không được lấy mấy cành anh vứt xuống nhé. Lấy là ăn gian đấy. Tôi ở trên cây nói vọng xuống.
Vân ngẩng lên, che tay trước mắt vì nắng, cười:
– Em biết rồi. Em còn nhặt dùm anh nè. Được cả ôm rồi đó.
Kết quả lần nào cũng khác, khác ở chỗ là bó củi của Vân nhiều gấp mấy lần của tôi. Còn lại thì cũng không mong chờ gì nhiều quá vào việc một con vượn đi nhặt củi. Có lần Vân nhặt được bó củi bự gấp 3 lần người nó, nhưng toàn cành nhỏ. Bó của tôi vừa vừa, nhưng toàn cành lớn. Với một đứa cũng có tính hơn thua như tôi thì việc có bó củi với cành lớn nó cũng là một điều đáng để tự hào.
– Đấy, anh hái củi là chất lượng. Của em nhiều mà cháy cái là hết.
Vân không cãi. Vân ít khi cãi. Nó chỉ cười, rồi vác bó củi lên vai. Có bữa bó của nó nặng quá, đi được nửa đường thì tôi phải bê bó củi của Vân và Vân bê bó của tôi. Giờ nghĩ lại thì việc tôi hay bị đau lưng ở tuổi ba mươi cũng có thể phần nào do việc này mà ra, có lẽ vậy. Lần nào đi về cũng là bốn năm giờ chiều, nắng đã không gắt nhưng cả hai đứa đã quá mệt mồ hôi ướt lưng, bảy con bò đi trước, con Đen chạy sau, và tôi mang một bó củi vừa vừa toàn cành to mà trong lòng, thú thật, có một chút gì đó không yên vì lúc nào cũng được ít hơn nó.
Nhưng thôi. Chất lượng.
Chiều xuống, cát trên đồi bắt đầu ẩm sương thì đám trẻ trong xóm tụ lại. Thằng Hoàng, con Tấm, mấy đứa xóm dưới, ai cũng dắt bò tới cái bãi phẳng dưới chân đồi. Có hai trò: đá bóng và đắp xe.
Xe là xe ô tô bằng cát. Phải đợi chiều mới đắp được, vì cát chiều có sương thì mới dính, đắp buổi sáng thì trưa nắng lên là rời ra hết. Đắp xe là cả một công trình: đắp thân xe, moi bốn cái lỗ làm bánh, vun một cái gờ làm yên, cắm que tràm làm cần lái. Đứa nào có xe to nhất, đẹp nhất là đứa oách nhất buổi chiều đó.
Tôi bao giờ cũng đắp cho Vân một cái xe riêng. Nghe thì có vẻ tôi tốt, nhưng thật ra là vì trong lúc tôi hì hục đắp xe, Vân phải trông cả bảy con bò không cho chúng đi lạc sang ruộng khoai người ta. Nghĩa là nó làm việc, còn tôi chơi. Nhưng chiếc xe tôi đắp cho nó thì lần nào cũng nhỏ hơn xe tôi một chút.
Một chiều, tôi vỗ tay phủi cát, chỉ vào chiếc xe vừa xong:
– Sướng nhé, cho em cả một cái xe bự luôn.
Vân đứng nhìn cái xe, rồi nhìn xe tôi, rồi nói, giọng nhỏ nhưng rõ:
– Nó nhỏ hơn của anh mà. Em chăn bò cho anh nãy giờ mà cho em cái xe nhỏ thôi à…
– Ơ, cái này bự lắm rồi đấy. Có cả yên, cả bánh, đẹp không?
Vân không chịu. Nó không khóc, không la, chỉ đứng đó, nhất định không nhận cái xe nhỏ. Tôi cũng không chịu đắp lại. Hai đứa giận nhau, chiều đó về không ai nói với ai câu nào, bảy con bò đi thành hai đàn tách ra như cũ.
Trẻ con quê tôi giận nhau nhanh và hết cũng nhanh. Không có câu xin lỗi nào. Ở cái làng cơm chưa đủ no này, hai chữ “xin lỗi” hay “cảm ơn” là những chữ trong sách, người ta không nói ra miệng. Sáng hôm sau tôi cầm một củ khoai luộc còn từ tối qua, đợi Vân dắt bò lên đến mép đồi thì đưa cho nó. Không nói gì. Vân cầm, bẻ đôi, đưa lại tôi một nửa. Cũng không nói gì. Rồi nó hỏi:
– Bữa nay đi ra hay đi vào, anh?
Vậy là xong.
Sau này lớn lên, tôi học được nhiều cách xin lỗi, bằng lời, bằng tin nhắn, bằng quà. Không có cách nào nhẹ như củ khoai năm đó.
Một ngày hè năm tôi học lớp tám, Vân rủ tôi làm một phi vụ lớn: trộm dứa nhà cô Tuyết.
Tôi ngạc nhiên hết sức. Trước giờ đứa nghĩ ra trò là tôi, Vân chỉ đi theo. Mà hai đứa chưa từng trộm của ai. Phi vụ to nhất từng làm là lấy mấy củ khoai sống trong nhà mình với giấu cái bật lửa của bà, để đi mò cua sau đó đem đi nướng. Riêng lần đó tôi bị bà phát hiện vì đốt khói bay nghi ngút, bà sợ cháy rừng. Hôm đó ngoài ăn mấy củ khoai còn nướng dở tôi còn được bà cho thêm hai ba roi. Sau lần đó khi nghĩ về việc xấu nào đó cần làm tôi cũng hơi rén. Lần này là trộm thật, mà trộm của người khác. Tôi có chút lo lắng. Phải đắn đo mấy ngày tôi mới dám đồng ý với ý tưởng của Vân.
– Lỡ bị bắt thì bà anh với mẹ em đánh chết, tôi nói.
– Không sao đâu anh, thử đi. Bữa em đi học về thấy một quả nằm gần bờ rào nè, to lắm. Mình lấy một quả ăn thử thôi, em hứa lần này thôi. Sau này anh em mình học giỏi có nhiều tiền thì mình trả lại cho cô cũng được mà.
Chưa thấy ai trộm đồ rồi sau này trả lại, tôi nghĩ. Nhưng nhìn cái mặt hớn hở của nó, tôi không nỡ nói không. Tôi không hiểu ý tưởng ăn trộm đó của Vân ở đâu ra nhưng Vân ít khi nhờ tôi và thật ra đó cũng là lần duy nhất tôi và Vân đi ăn trộm, chần chừ mãi tôi mới đồng ý.
Tối trước tôi đi ngang nhà cô Tuyết ngắm nghía tình hình. Cây dứa mọc sát bờ rào, quả to thật, nhưng từ cửa sổ nhà cô nhìn thẳng ra đúng chỗ đó. Sáng hôm sau chúng tôi dắt bò lên ăn gần đó cả tiếng, để bò ăn làm bình phong.
– Em ra đứng trên đường xem có ai không. Có thì giơ tay quơ quơ cho anh biết nhé.
– Anh cứ yên tâm. Em canh cho.
Tôi giả vờ đi tìm bò lạc, len lại bờ rào. Tay vừa chạm quả dứa thì trên đầu có tiếng sột soạt. Tôi giật bắn, rụt tay, ngẩng lên. Mấy con gà đang bới lá khô. Thở ra, cầm lại quả dứa, vặn. Nó không chịu rời gốc. Vặn mạnh nữa. Con chó nhà cô Tuyết ở đâu chui ra sủa gâu gâu ngay sau lưng, tôi tái mặt, tay chân rụng rời ra hết. Vân thấy vậy bỏ vị trí canh gác chạy tới, hai đứa cùng nắm, cùng giật. Cuống dứa đứt. Tôi ấp quả dứa vào bụng, kéo vạt áo che, đi lững thững một khúc như không có gì rồi cắm đầu chạy một mạch lên đồi. Vân dắt bảy con bò chạy theo không kịp, con Đen sủa loạn xạ.
– Anh Phong ơi, anh đâu rồi?
– Đây nè.
Tiếng tôi vọng ra từ một bụi cây dại. Vân chui vào. Hai đứa ngồi thở, quả dứa nằm giữa, gai tua tủa, và lúc đó chúng tôi mới nhận ra là không có dao. Chạy về lấy dao thì bà hỏi lấy làm gì, lộ hết. Ngồi nghĩ một hồi, tôi kiếm một gốc cây, đập quả dứa vào đó cho vỏ nứt ra, rồi hai đứa dùng tay bóc.
Phải nói là ở quê, miễn cái gì ăn được đều là thứ quý. Bà tôi mua dứa về là để nấu canh cá, tôi chỉ được ăn cái lõi với xin thêm một hai miếng. Còn bây giờ cả một quả dứa nằm trong tay. Tôi cắn miếng đầu tiên với tất cả lòng háo hức của một đứa trẻ vừa phạm tội lần đầu.
– Trời ơi chua quá anh Phong ơi! Ghê quá!
Vân nhăn mặt, nhổ ra. Quả dứa còn xanh. Chua đến rợn người.
– Ừ, hơi chua. Nhưng mà ngon. Tôi nói, và cắn miếng nữa.
Đó là công sức của tôi. Tôi đã liều mạng với con chó nhà cô Tuyết vì nó. Trước mặt Vân tôi không thể nói là dở, nói vậy khác gì tự chê mình. Vân ăn được ba miếng rồi bỏ. Tôi ráng ăn hết, từng miếng, mặt cứ tỉnh bơ. Đến lúc xuống hồ uống nước thì cổ họng rát như bị cào, vừa chua vừa rát, nuốt nước bọt cũng đau.
Trưa đó tôi bỏ cơm. Bà tôi sờ trán, hỏi có sốt không. Ông tôi nhìn tôi rất lâu rồi thôi, không nói gì. Tôi nghĩ ông biết. Ông biết hết mà không bao giờ nói, đó là kiểu của ông.
Chuyện quả dứa sau này tôi kể cho nhiều người nghe, ai cũng cười. Nhưng có một câu tôi không kể, là câu Vân nói lúc rủ tôi: “Sau này anh em mình học giỏi có nhiều tiền thì mình trả lại.” Nó nói câu ấy rất tự nhiên, như nói hôm nay trời nắng. Với hai đứa trẻ hồi đó, “sau này” là một nơi rất xa nhưng chắc chắn sẽ tới, và chúng tôi chắc chắn sẽ tới đó cùng nhau. Chúng tôi chẳng hỏi nhau về cách đi như nào hoặc lớn lên làm sao, vì với những đứa trẻ ấy thì có gì mà phải nói, có gì mà phải hỏi. Việc chúng tôi lớn lên cùng nhau là một điều bình thường như việc ăn khoai vào buổi sáng. Chúng tôi sống với một niềm tin như vậy.
Mùa hè năm ấy trôi qua như những mùa hè khác. Bò có thể không no nhưng củi đầy góc bếp, răng xanh lè vì móc, và những đứa trẻ ngày nào cũng đứng ở mép đồi hỏi nhau đi hướng nào.