Chương 1 / 22
Xứ cát
Đầu tiên, cảm ơn các bạn đã cầm cuốn truyện này lên đọc. Tôi không biết các bạn tới đây vì nghe ai đó nói, hay vì cái bìa nó đẹp, hay vì đang đợi ai mà tiện tay cầm lên. Lý do gì thì cũng vui rồi. Tôi viết cuốn truyện này để kể về tôi. Tôi là đứa hay kể, gọi là kể chuyện cũng được mà kể lể cũng được. Cơ bản là có chuyện gì tôi cũng đi kể. Mà chuyện thì mỗi năm một nhớ ít đi. Có cái tôi đã quên mất chi tiết, phải hỏi lại người khác mới nhớ. Kể cho từng người thì giờ khó quá, ai cũng bận. Nên tôi viết ra đây, kể một lần cho xong.
Quê tôi ở miền Trung. Nếu có ai hỏi quê tôi có gì, tôi sẽ trả lời là cát. Không phải kiểu nói cho vui. Ở làng tôi, người ta dựng nhà trên cát, trồng khoai trên cát, chết đi cũng chôn xuống cát. Từ cửa nhà tôi nhìn ra, cát chạy thành đồi, thành cồn, trắng lóa dưới nắng, và trên cát mọc lên những hàng phi lao gầy guộc, cây nào cũng nghiêng về một phía vì gió thổi mãi một chiều. Xa hơn nữa, sau những đồi cát, là dãy Trường Sơn xanh mờ, buổi chiều mặt trời lặn xuống đấy.
Cát ở đây không giống cát ngoài biển. Nó không vàng mà trắng, trắng đến chói mắt vào giữa trưa, và nó không chịu nằm yên. Gió mùa hè bốc nó lên đắp vào chân tường, gió mùa đông lại thổi nó đi. Cỏ tranh mọc được trên đó, nhưng chỉ mọc thành từng vạt, giữa các vạt cỏ là cát lộ ra như những chỗ da đầu hói. Người làng tôi trồng phi lao và tràm khắp các sườn đồi để giữ cát lại. Nếu như không có tác động của mấy đứa chăn bò ở quê như tôi thì thường là cây tràm sẽ sống khỏe, cứ tầm vài năm là lên thành rừng, lá non đỏ như lửa rồi mới chuyển sang xanh. Chặt xuống bó lại từng bó, dựng ở góc vườn cho khô, cả mùa đông còn có cái mà nấu ăn. Còn phi lao (chỗ tôi hay gọi là rương) thì đứng đó, năm này qua năm khác, gầy guộc nhưng không ngã đổ, giống như cái cách con người ở quê tôi đang sống vậy.
Cái đất này nghèo. Nghèo tới mức người ta có câu “Quảng Bình khoai khoai toàn khoai” mà ai nghe cũng cười. Thực ra câu này là câu trích từ một bài hát là Quảng Bình khoan khoan hò khoan, nhưng sau nói lái lại thành khoai toàn khoai. Cơm nhà tôi nấu ra thì phần khoai bao giờ cũng dày hơn phần cơm. Bà tôi có cách nấu riêng: trải một lớp gạo mỏng dưới đáy nồi, đợi khi cơm sôi thì để phần khoai lên trên, đậy vung lại và để ít than củi lên nắp nồi. Xới ra chén thì khoai nằm trên cơm, ăn từ trên xuống, hết khoai rồi tới cơm, thường cái nào ngon nhất cũng phải được để dành sau cùng. Hồi nhỏ tôi tưởng cả thế giới đều ăn cơm như vậy.
Không có ý than vãn về cuộc sống nhưng tôi nghĩ quê tôi nghèo một phần là vì trời. Miền Trung không có mùa nào dễ chịu. Đến mùa rét thì rét thấu xương, gió đông cào xé da mặt, môi đứa nào cũng nứt. Trâu bò mùa này ra sức chết, mà con bò là tài sản lớn nhất của một nhà, nên cứ nghe tin nhà ai có con bò chết là người lớn thở dài rất lâu. Chỉ có đám trẻ con là mừng thầm, vì bò chết thì cả thôn được chia mỗi nhà một miếng thịt, mà thịt thì cả năm chúng tôi mới thấy vài lần. Sang tháng sáu thì gió Lào thổi sang, nắng cả tháng không có một hạt mưa, gió nóng như từ trong chảo lửa hắt ra, cỏ cháy, hồ cạn, và da người nào cũng đen đi một màu đen rất riêng của xứ này.
Nghèo một phần nữa là vì bom. Chiến tranh qua lâu rồi nhưng đất còn giữ hết. Trong rừng tràm sau nhà tôi có bốn năm cái hố bom, có mấy cái to bằng cái ao, mùa mưa ngập nước, đám trẻ trong xóm ra đấy tắm và bắt ếch bắt cá, tới giờ này tôi vẫn chẳng hiểu tại sao ở mấy cái hố bom khô cằn đó mùa mưa lại có cá. Trở lại cái câu chuyện về bom thì chỗ tôi bom nhiều lắm, ở xứ này tiền có thể khó kiếm chứ bom, nhất là bom bi nhiều vô kể. Lâu lâu cuốc đất lại lòi ra một quả bom bi bằng quả cam, người lớn cấm tuyệt đối không được đụng, nhưng năm nào cũng có người trong xã mất bàn tay, mất chân vì mấy quả cam sắt đó. Ông tôi nói hồi ông còn trẻ, máy bay Mỹ rải bom ở đây ngày đêm, đất này bị cày đi cày lại không biết bao lần. Vậy mà người ta vẫn không đi. Không biết vì thương đất hay vì không biết đi đâu. Có lẽ cả hai.
Nhà tôi là một căn nhà nhỏ ba gian, nằm lẻ loi dưới chân đồi. Xưa tôi nghe kể là ba tôi cũng có thời gian làm ở trên hợp tác xã nên cũng có được cái nhà cấp 4, nó không đẹp lắm nhưng nó đỡ hơn mấy cái nhà tranh trong xóm. Cái nhà được xây lúc tôi tầm hai ba tuổi, ba tôi cũng nghỉ làm ở hợp tác xã nên nhà cũng không được tô trét gì, qua mỗi mùa mưa bà tôi lại phải kê mấy cái thau lên giường để hứng. Trước hiên có giàn mướp, sáng nào tôi cũng cầm cây chổi cùn ra quét lá mướp rụng. Sau nhà là hai cái hồ nhỏ ông tôi đào, một cái nuôi cá trắm, một cái để cho đám ngan bơi, xung quanh trồng chuối. Mùa hè nước hồ trong veo, đứng trên bờ nhìn thấy cả đám cá trắm lười lười dưới đáy. Đám ngan thì đen trắng lẫn lộn, mười mấy con, sáng dắt ra chiều dắt về, nằm ngổn ngang trên lối cát như những cục bông ai đánh rơi.
Tôi ở với ông bà nội. Ba mẹ tôi đi làm tận trong Nam, mỗi năm về một lần vào dịp Tết, vì thế trong đầu óc một đứa trẻ tám tuổi, hai người ấy giống hai vị khách quý hơn là ba mẹ. Ông tôi ít nói, cả ngày ở ngoài vườn. Ông cao và gầy, lưng đã còng, tay lúc nào cũng cầm một cái gì, cái cuốc, cái liềm, hay cái điếu cày. Ông nói chuyện với cá, với chuối, với đám ngan nhiều hơn với người. Bà tôi thì ngược lại, nói suốt ngày, nhưng toàn nói với cái bếp và mấy con gà. Bà thấp, tóc bạc búi sau gáy, mắt đã kém, xâu kim lúc nào cũng phải gọi tôi. Bà thương tôi kiểu người già thương cháu, không nói ra mà để hết vào chén cơm: miếng cá nào to nhất bà gắp cho tôi, còn bà thì gắp cái đầu.
Ngoài ông bà, tôi có bốn con bò, một con chó và một đứa bạn.
Con chó tên là Đen, nếu bạn hỏi tôi tại sao nó tên đen thì chắc bạn đoán được lý do rồi đấy, vì nó đen. Ở làng tôi chó chỉ có bốn cái tên: Đen, Vàng, Mực và con chó. Ở cái lúc ai cũng bận bịu lo miếng cơm hằng ngày, chẳng ai để ý tới việc đặt tên cho một con chó cả. Nhưng nhờ bởi vậy hầu như tôi biết hết tên của các con chó trong xóm tôi. Con Đen về nhà tôi lúc còn nhỏ hơn lòng bàn tay, ông tôi xin của ai đó trên xóm ngoài, bỏ trong túi áo đem về. Tôi và nó lớn lên cùng nhau. Đi chăn bò nó đi theo, đi học nó đưa ra tới đầu đường rồi quay về, tối nằm dưới chân giường. Vào mùa đông lạnh quá thì tôi kéo nó lên nằm chung với tôi, cảm giác nó ấm áp tới lạ. Có gì ngon tôi đều chia cho nó một miếng, kể cả khi cái ngon đó chỉ là một củ khoai. Nó sợ sấm, cứ trời chuyển sấm sét là chạy tới ôm chân tôi bần bật.
Nhà tôi cũng có thêm bốn con bò, ngoài cần cỏ ra thì chúng không cần tên, nhưng tôi thì cần. Tôi đặt tên tụi nó là Ngựa, Nâu, Xám, và Bạc. Vì tụi này thường trốn tôi đi ăn vụng khoai sắn nhà người ta. Chắc là do chúng đói. Tôi kể với các bạn tới đây xong tôi thấy cảm giác như quê tôi ai cũng đói, từ con người tới con bò.
Nhà tôi có cái chuồng bò, nó nằm ở cuối vườn, sau hai cái hồ, cột bằng tràm, mái là mấy tấm tôn ai cho từ hồi nào không nhớ, ba bốn năm không làm lại nên mối ăn gần rỗng cả cột. Ở quê tôi vào những năm 2000 thì nhà ai cũng có ít nhất một hai con bò. Nó vừa là tài chính cho gia đình vừa là để có phân bón nuôi trồng và có công cụ để cày ruộng và hơn hết cũng là có việc để làm cho đám con nít như chúng tôi. Nếu sáng không đi học thì sau bữa ăn sáng với ông bà tôi sẽ ra đi chăn bò. Vì sợ trộm nên thường chuồng bò quê tôi xây cách nhà tôi không xa lắm, đi vài bước chân là tới. Thấy tôi là mấy con bò cảm giác vui vẻ lên, như cái cảm giác tôi thấy bà đi chợ về. Kéo cái cửa nghe cót két xong thì ba con bò lớn nhất xếp hàng đi lần lượt, chỉ có con nhỏ nhất là sáng nào cũng phải vuốt cổ một hồi nó mới chịu đi. Sáng nào tụi nó cũng đi theo một lối mòn lên cái đồi sau nhà tôi như một thói quen. Tôi cũng vậy, thói quen của tôi là lên đó ngồi đợi xem bạn tôi nay có đi chăn bò không.
Đứa bạn tôi nhắc tên đó là Vân.
Trước nhà tôi có một con mương nhỏ chảy ra từ cái hồ lớn trong làng. Hồ ấy người già kể đủ chuyện rùng rợn, ma da, người chết đuối kéo chân, rằm tháng bảy có tiếng khóc dưới nước. Sau này tôi hiểu chuyện ma là để dọa trẻ con đừng xuống tắm, nhưng trẻ con thì cái gì càng cấm càng thích, nên hè nào cũng có đứa lén xuống, và may là chưa đứa nào bị ma da kéo cả. Bắc qua con mương là cây cầu ván lung lay. Đứng trên cầu nhìn sang bên kia, sau mấy rặng phi lao và vài cây tràm cao vút, là nhà Vân.
Hai nhà cách nhau chưa đến hai trăm bước chân. Gần đến nỗi trưa nào cô Thư, mẹ Vân, mà quát con là bên này bà tôi nghe rõ mồn một, rồi bà lại lẩm bẩm: “Khổ mấy đứa nhỏ.”
Vân bằng tuổi tôi, là chị cả trong ba đứa con gái. Ở làng tôi, ba đứa con gái mà không có thằng con trai là một cái tội, và người ta mặc nhiên coi đó là tội của người mẹ. Cô Thư gầy, đen, lúc nào cũng cúi mặt, đi phụ hồ như đàn ông. Chú Trí, ba Vân, cũng đi làm hồ. Lúc tỉnh chú thương con lắm, đi làm về có khi còn giắt trong túi áo mấy viên kẹo cho ba đứa. Nhưng thường chú say nhiều hơn tỉnh. Những buổi chiều chú về mà tay còn cầm chai rượu, là bên kia mương có tiếng đồ đạc đổ, tiếng khóc, tiếng cô Thư, và một lát sau Vân dắt hai đứa em chạy qua cầu sang bên này, ngồi im ở góc bếp bà tôi cho đến khi bên kia yên hẳn. Bà tôi không hỏi gì, nó đã trở thành cái gì đó quá quen thuộc. Lúc nào sang mà ba đứa chưa ăn tối thì ăn chung với nhà tôi, nhà tôi mà còn ít khoai cũng cho chị em Vân mỗi người vài củ khoai. Có bữa Vân ngồi trong góc bếp, tay bóc cho em ăn, mắt vẫn còn đỏ, mà miệng lại cười với tôi. Sau này tôi gặp nhiều người, chưa thấy ai cười được như thế. Một lần trên đồi, nó nói với tôi, giọng bình thường như nói chuyện bò:
– Ước gì ba đánh em thật đau thật đau, mà ba có con trai, thì em chịu được. Nhìn ba la mẹ với hai đứa nhỏ em đau hơn bị đánh.
Tôi không biết nói gì. Tôi có một mình, sống với ông bà, đôi khi tôi lại thèm một trận la mắng từ ba mẹ, nhưng ở hoàn cảnh của Vân thì lại khác. Tôi cũng không nói gì với Vân, những lúc thấy Vân buồn tôi chỉ đánh trống lảng sang việc khác để vơi đi nỗi buồn của Vân.
Tôi không nhớ mình quen Vân từ bao giờ. Trẻ con trong xóm quen nhau như cỏ mọc, không ai đánh dấu ngày đầu. Tôi chỉ nhớ là từ khi tôi biết dắt bò ra đồi, thì Vân đã đi cạnh tôi rồi, với ba con bò nhà nó, và cái dáng nhỏ gầy lúc nào cũng đi chậm hơn tôi nửa bước.
Theo lệ trong xóm, hai nhà sát nhau có bò thì rèo bò thay phiên, nghĩa là hôm nay nhà này chăn cho cả hai đàn, mai đến nhà kia, đứa ở nhà thì làm việc khác. “Rèo” là tiếng quê tôi, nghĩa là chăn, là đuổi, là đi theo sau đàn bò suốt một ngày. Người lớn hai nhà đã bàn với nhau như vậy. Được cái niềm vui là nhà tôi thì đi đổi phiên với nhà bác tôi và nhà Vân cũng thế. Vậy là việc chúng tôi được đi chăn bò với nhau cũng giống như bốc vé số vậy. Hôm Vân đi chăn bò thì không có tôi, hôm tôi đi chăn bò thì không phải phiên của Vân. Nên nếu có dịp đi với nhau là chúng tôi vô cùng quý. Bảy con bò, hai đứa trẻ và một con chó.